اسرائیلیات و زمینه‏های نفوذ آن به فرهنگ اسلامی(۱) – ویبره

اسرائیلیات و زمینه‏های نفوذ آن به فرهنگ اسلامی(۱) – قرآن

اسرائیلیات و زمینه‏های نفوذ آن به فرهنگ اسلامی(1)
مقدمه
از آن هنگام که آفتاب عالمتاب اسلام از پگاه جزیرة‏العرب طلوع کرد و با شعاع حیاتبخش خود کالبد مرده بشریت را جانی دوباره بخشید و باتلاق عفونت‏بار عادات زشت جاهلی را به بوستان گل‌های دل‌نواز فضایل اخلاقی و انسانی مبدل ساخت،

معاندان و بدخواهان این آیین الهی که بسان خفاشانی شب‏پرست تاب نظاره این نور الهی را نداشتند تمام توان خود را به کار گرفتند تا مانع این خورشید جهان افروز شوند. لیکن به فرموده خدای متعال: یریدون لیطفؤا نورالله بافواههم و الله متم نوره و لوکره الکافرون (۱)؛ آنان می‏خواهند نور خدا را با دهان خود خاموش سازند ولی خدا نور را کامل می‌کند هر چند کافران خوش نداشته باشند.

هر که بر شمع خدا آرد تفو                        شمع کی سوزد بسوزد پوز او

کی شود دریا ز پوز سگ نجس                  کی شود خورشید از پف منطمس(۲)

دشمنان اسلام که از راه مقابله نظامی و توسل به زور طرفی نبسته بودند، شیوه‏ای جدید برگزیدند. با هدف مشوه و مشوش جلوه دادن چهره تابناک اسلام به روش تحریف و قلب حقایق روی آوردند و بر آن شدند تا با خرافی نشان دادن آیین پاک محمدی پیروانش را از گرد این شمع فروزان پراکنده سازند و اسلام را در منظر همگان، دینی مغایر با مبانی عقلی و علمی ترسیم نمایند.

در این میان یهودیان که از دشمنان زخم‏خورده اسلام بودند و ظهور و گسترش اسلام هیمنه و ابهت آنها را در هم شکسته بود و بساط امتیازهای ساختگی آنها را در هم پیچیده بود حقد و کینه اسلام را در دل می‏پروراندند و از هیچ فرصتی برای توطئه‏گری و دسیسه‌چینی علیه اسلام فروگذار نمی‏کردند، یکی از شگردهای شوم آنان، آلوده ساختن زلال جاری معارف دینی با اباطیل و افسانه‏های خرافی و پیرایه‏هایی بود که یا زاییده ذهن بیمار آنان بود و یا ریشه در کتاب‌های تحریف شده آنان داشت. اینان برای مسخ مفاهیم دینی و تحریف تعالیم و احکام اسلامی به القای انواع شبه‏ها و دروغ پراکنی در میان مسلمانان پرداختند و بخش قابل توجهی از مفاهیم دینی را مشوب(آمیخته) به خرافات و مجعولات خود نمودند، که این قبیل مجعولات و افسانه‏های خرافی و قصه‏های ساختگی را – خواه از ناحیه یهودیان باشد و یا دیگران – در اصطلاح «اسرائیلیات‏» می‏نامیم.

عالم‏نمایان یهود با درآمدن کسوت اسلام و جا زدن خود به عنوان مسلمانانی مقدس‌مآب به نشر خرافات و ترهات(سخنان باطل و لهو) در میان مسلمانان پرداختند و با سوء استفاده از ظن پاره‏ای از خلفا و حکام جور نسبت ‏به خود، بازار دروغ پردازی‌های خویش را رونق بخشیدند، و داستان‌های ساختگی خود را به نام تفسیر قرآن میان مسلمانان پراکندند.

گفتنی است‏ یهودیان بسیار زیرک‌تر از آن بودند که بخواهند در هیبت ‏یهودی‏گری نقشه‏های شوم خود را اجرا کنند، از این‏رو، عالم‏نمایان یهود با درآمدن کسوت اسلام و جا زدن خود به عنوان مسلمانانی مقدس‌مآب به نشر خرافات و ترهات(سخنان باطل و لهو) در میان مسلمانان پرداختند و با سوء استفاده از ظن پاره‏ای از خلفا و حکام جور نسبت ‏به خود، بازار دروغ پردازی‌های خویش را رونق بخشیدند، و داستان‌های ساختگی خود را به نام تفسیر قرآن میان مسلمانان پراکندند.

به هر جهت ‏بحث اسرائیلیات و تاثیرات آن بر حوزه‏های مختلف فرهنگ اسلامی، تاریخی طولانی و غم‌انگیز دارد که هر انسان دردمند و دلسوزی را دچار تاسف شدید می‏کند و در اندوهی ژرف فرو می‏برد. متاسفانه اسرائیلیاتی که در آثار مختلف تفسیری، روایی، تاریخی و کلامی راه یافته سبب گردیده است تا دشمنان شناخته شده و یا ناشناخته اسلام با دستاویز قرار دادن این مجعولات و گاه با بزرگ‌نمایی و شاخ و برگ دادن به آنها، به درونی‏ترین نقاط حرم اسلام پای تجاوز گذارند و حریم مقدس آن را مورد هجوم و تبلیغات مسموم خود قرار دهند.

در این مقال تلاش شده، تا ضمن تعریف اسرائیلیات و آشنایی به مصادر آن، عوامل و زمینه‏های نفوذ اسرائیلیات به فرهنگ اسلام را بررسی کنیم.

معنای اسرائیلیات

«فان فلوتن‏» در تعریف اسرائیلیات می‏گوید: «علمای اسلام واژه “اسرائیلیات” را بر تمامی عقاید غیر اسلامی به ویژه آن دسته از عقاید و افسانه‏ها و خرافاتی که یهود و نصاری از قرن اول هجری در دین اسلام وارد نموده‏اند اطلاق می‏نمایند.» (۳)

دکتر آل جعفر می‏گوید: «در اصطلاح مفسران و محدثان، «اسرائیلیات‏» شامل داستان‌های خرافی و اساطیری می‏گردد که وارد احادیث و تفاسیر اسلام گردیده‏اند گرچه منشا آنها یهود یا مسیحیت نباشد.»(۴)

یکی دیگر از محققان می‏نویسد: «اسرائیلیات‏» اصطلاحی است که متفکران مسلمان آن را بر مجموعه اخبار و قصه‏های یهودی و نصرانی اطلاق می‏نمایند که بعد از ورود جمعی از یهودیان و مسیحیان به دین اسلام و یا تظاهر آنها به مسلمانی وارد جامعه اسلامی گردیده است. (۵)

دکتر محمدحسین ذهبی در معنای اسرائیلیات تعریف جامعی ارائه می‏دهد و می‏گوید: «واژه اسرائیلیات گرچه ظاهرا نشانگر نفوذ فرهنگ یهود در تفاسیر می‏باشد لیکن مقصود ما از اسرائیلیات مفهومی گسترده‏تر و فراگیرتر از این است و آن عبارتست از تاثیرپذیری تفاسیر از فرهنگ یهودی و مسیحی و غلبه رنگ این دو فرهنگ – و مانند آنها – بر تفاسیر. اما از آنجا که از صدر اسلام تا زمان عالمگیر شدن آن همواره یهودیان بیش از سایرین با مسلمانان معاشرت داشته و از نظر تعداد هم بیش از هم‌قطاران خود بوده‏اند بدین جهت – در مقایسه با مسیحیت و سایر فرقه‏ها – بیشترین تاثیر را در تفاسیر (و سایر منابع اسلامی) بر جای گذارده‏اند.» (۶)

مصادر اسرائیلیات

شاید بتوان گفت که اسرائیلیات از دو منبع و مصدر اصلی سرچشمه گرفته‏اند:

۱- کتب تحریف شده یهود و نصاری

بسیاری از روایات اسرائیلی ریشه در منابع تحریف شده یهود و نصاری دارد که با امعان نظر می‏توان دریافت ‏برخی داستان‌های خرافی و اساطیر و اباطیل مندرج در کتاب‌های آنها با رنگ و لعابی جدید و با پردازشی اسلامی وارد تفاسیر و سایر منابع مسلمین گردیده‏اند.

۲- خیال پردازی و افسانه سرایی‏های مسلمان نمایان اهل کتاب

یکی از سرچشمه‏های مهم اسرائیلیات، ذهنیت‌پردازی و افسانه‏سرایی یهودیان و مسیحیان تازه مسلمانی چون کعب الاحبار، وهب بن منبه، تمیم داری، عبدالله بن سلام و هم‌کیشان آنها بوده است.

آنها چون برخی مسلمانان ساده لوح را آماده شنیدن خرافات می‏یافتند، با بهره‏گیری از قوه خلاقه خود، داستان‌ها و افسانه‏های خرافی را که حتی سابقه‏ای از آنها در منابع اهل کتاب به چشم نمی‏خورد خلق می‏نمودند،(۷) و با شاخ و برگ دادن به آنها از کاه، کوه می‏ساختند.   بسیار می‏شد که آنها قصص قرآن و داستان‌های انبیا را که به اجمال و اختصار در قرآن طرح شده بود دستمایه کار خود قرار می‏دادند و شرح و تفصیل‏هایی همچون طول و عرض حضرت آدم، طول و عرض و ارتفاع کشتی نوح و ماجرای حیوانات موجود در آن، نام عصای موسی و جنس و مشخصات آن، نوع درختی که خدا به وسیله آن با موسی سخن گفت، ویژگی‌های اژدهایی که از عصای موسی پدید آمد، ویژگی‌های تابوت عهد و طول و عرض و جنس آن، نام سگ اصحاب کهف و رنگش و موضوعاتی از این قبیل را که غالبا زاییده فکر و خیال آنان بود با تمام ریزه‏کاری‏ها نقل می‏کردند. بسیاری از این افسانه‏ها را می‏توان در لابلای کتاب‌های تاریخ و تفسیر سراغ گرفت که اگر به جمع آوری آنها در مجموعه‏ای اهتمام ورزیده شود به ده‌ها مجلد بالغ می‏شود.

پی‌نوشت‌ها:

۱- صف، ۸

۲- مثنوی معنوی، دفتر ششم.

۳- السیادة‏العربیه و الشیعة والاسرائیلیات فی عهد بنی امیه، ص ۱۰۹٫

۴- اثر التطور الفکری فی التفسیر فی العصر العباسی آل جعفر، ص ۱۲۱٫

۵- الآلوسی مفسرا، محسن عبدالحمید ص ۳۱۹ به نقل از: الاسرائیلیات و اثرها فی کتب التفسیر، ص ۷۳٫

۶- التفسیر و المفسرون، محمد حسین الذهبی، ج ۱، ص ۱۶۵٫

۷- محمد رشیدرضا در تفسیر المنار، ج ۴، ص ۲۶۸ می‏نویسد: یهودیان گاه خرافات و یا ساخته‏های ذهن خود را به مسلمین القا می‏کردند تا آنان، این مطالب را وارد کتاب‌های خود کنند و با دین خویش در آمیزند. به همین دلیل در کتاب‌های مسلمین به نوعی از اسرائیلیات خرافی برمی‏خوریم که در عهد قدیم (تورات) اصلا اشاره بدان‌ها نشده است.

۸- اهل کتاب در اصطلاح قرآن کریم بر یهود و نصاری اطلاق می‏شود، هر چند عده‏ای از علمای اسلامی فرقه‏هایی چون مجوس و صائبین را نیز جزو اهل کتاب به شمار آورده‏اند.

منبع:

فصلنامه مشکوة، شماره ۶۲-۶۵ ، حمید محمد قاسمی .

اسرائیلیات و زمینه‏های نفوذ آن به فرهنگ اسلامی(۱) – قرآن – ویبره

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *